Jak się pisze „Dzięki czemu” czy „z tego powodu”? Kiedy unikać konstrukcji przyczynowo-skutkowych z „dzięki”?

Dzięki czemu czy z tego powodu? Kiedy unikać konstrukcji przyczynowo-skutkowych z dzięki

W polszczyźnie, jak w każdym żywym języku, obserwujemy nieustanne zmiany i ewolucję. Niektóre z tych zmian przebiegają niezauważalnie, inne zaś wywołują dyskusje wśród językoznawców i użytkowników języka. Jedną z takich kwestii, która budzi pewne kontrowersje, jest użycie konstrukcji przyczynowo-skutkowej dzięki czemu, szczególnie w kontekście skutków negatywnych. Czy zawsze jest ona poprawna? A może istnieją sytuacje, w których powinniśmy sięgnąć po inne, bardziej precyzyjne sformułowania? Postaramy się to wyjaśnić, odwołując się do norm językowych, opinii językoznawców i obserwacji codziennej praktyki językowej.

Dzięki – słowo z wdzięcznością w tle

Zacznijmy od podstaw. Słowo dzięki to przyimek, który, zgodnie z definicją zawartą w Słowniku Języka Polskiego PWN, wyraża przyczynę czegoś, co oceniamy pozytywnie. Łączy się ono z celownikiem (komu? czemu?), np. dzięki tobie, dzięki staraniom, dzięki słońcu. Etymologicznie, słowo to jest nierozerwalnie związane z wyrażaniem wdzięczności i uznania. Używamy go, gdy chcemy podkreślić, że coś dobrego stało się za sprawą kogoś lub czegoś.

Konstrukcja dzięki czemu rozszerza tę ideę, wprowadzając zdanie podrzędne przyczynowe. Przykładowo: Dzięki ciężkiej pracy osiągnął sukces, dzięki czemu zyskał szacunek kolegów. W tym przypadku mamy do czynienia z pozytywnym skutkiem – zyskaniem szacunku – który jest bezpośrednio związany z przyczyną, czyli ciężką pracą. Wszystko wydaje się logiczne i zgodne z językową intuicją.

Problem pojawia się, gdy zaczynamy używać dzięki czemu w kontekście negatywnych konsekwencji. Czy poprawne jest zdanie Brak ostrożności doprowadził do wypadku, dzięki czemu ucierpiało kilka osób? Właśnie w tym miejscu norma językowa zaczyna się chwiać, a językoznawcy podnoszą głos sprzeciwu. Dlaczego? O tym w kolejnej sekcji.

Kiedy dzięki przestaje pasować? Problem z negatywnymi skutkami

Kluczowym argumentem przeciwko używaniu dzięki czemu w kontekście negatywnych skutków jest, jak już wspomniano, etymologiczne i semantyczne powiązanie tego słowa z wdzięcznością i pozytywną oceną. Mówiąc dzięki czemu ucierpiało kilka osób, niejako sugerujemy, że w jakimś sensie jesteśmy wdzięczni za to, że ktoś ucierpiał. Oczywiście, nikt nie ma takiego zamiaru, ale język ma swoją logikę, której warto się trzymać. Prof. Mirosław Bańko, wybitny polski językoznawca, wielokrotnie podkreślał, że powinniśmy dbać o spójność między znaczeniem leksykalnym słowa a jego użyciem w zdaniu.

Użycie dzięki czemu w odniesieniu do negatywnych skutków wprowadza pewien dysonans poznawczy. Powstaje wrażenie, że mówiący nie do końca zdaje sobie sprawę z wagi sytuacji lub próbuje złagodzić negatywne konsekwencje. Może to prowadzić do nieporozumień i negatywnego odbioru ze strony odbiorcy. Wyobraźmy sobie sytuację, w której przedstawiciel firmy tłumaczy opóźnienia w dostawie towarów: Problemy z transportem spowodowały opóźnienia, dzięki czemu klienci musieli dłużej czekać na swoje zamówienia. Brzmi to co najmniej niefortunnie, prawda?

Należy jednak zaznaczyć, że język jest dynamiczny i podlega zmianom. Można zaobserwować tendencję do rozszerzania zakresu użycia dzięki czemu również na sytuacje negatywne. Niemniej jednak, z punktu widzenia normatywnego, takie użycie jest wciąż traktowane jako błąd lub co najmniej jako styl niezbyt staranny. Polskie Towarzystwo Kultury Języka również przestrzega przed takim użyciem, wskazując na inne, bardziej precyzyjne alternatywy.

Alternatywy dla dzięki czemu – czyli jak wyrazić przyczynę w sposób poprawny

Na szczęście, w polszczyźnie mamy bogaty repertuar środków językowych, które pozwalają nam wyrazić związki przyczynowo-skutkowe w sposób precyzyjny i adekwatny do sytuacji. Zamiast dzięki czemu w kontekście negatywnych skutków, możemy użyć wielu innych konstrukcji, które unikają problemu semantycznej sprzeczności.

Oto kilka propozycji:

• Z tego powodu: To chyba najbardziej uniwersalna i neutralna opcja. Brak ostrożności doprowadził do wypadku, z tego powodu ucierpiało kilka osób.
• Wskutek tego: Podobnie jak z tego powodu, jest to konstrukcja neutralna i formalna. Ulewny deszcz spowodował powódź, wskutek tego wiele domów zostało zalanych.
• W wyniku czego: Ta konstrukcja również dobrze oddaje negatywne konsekwencje. Niewłaściwe składowanie odpadów doprowadziło do skażenia gleby, w wyniku czego uprawy stały się niemożliwe.
• Przez co: Krótkie i zwięzłe, ale wciąż poprawne. Awaria zasilania spowodowała przerwę w pracy, przez co produkcja została wstrzymana.
• Spowodowało to, że: Bardziej rozbudowana, ale również precyzyjna. Ignorowanie przepisów bezpieczeństwa spowodowało to, że doszło do wypadku przy pracy.
• Ponieważ: Wprowadza zdanie podrzędne przyczynowe, jasno wskazując na przyczynę. Ponieważ nie zachowano odpowiednich środków ostrożności, doszło do wycieku substancji niebezpiecznej.
• Z powodu: Konstrukcja prosta i bezpośrednia. Z powodu silnego wiatru odwołano loty.

Wybór konkretnej konstrukcji zależy od kontekstu, stylu wypowiedzi i zamierzonego efektu. Ważne jest, aby unikać dzięki czemu w sytuacjach, w których mówimy o negatywnych konsekwencjach, i sięgać po alternatywne sformułowania, które będą bardziej precyzyjne i adekwatne do sytuacji.

i praktyczne ćwiczenie

Podsumowując, użycie dzięki czemu w kontekście negatywnych skutków jest błędem językowym wynikającym z etymologicznego i semantycznego powiązania tego słowa z wdzięcznością i pozytywną oceną. Choć język ewoluuje i obserwujemy pewną tendencję do rozszerzania zakresu użycia tej konstrukcji, norma językowa wciąż nakazuje ostrożność i preferowanie alternatywnych sformułowań, takich jak z tego powodu, wskutek tego, w wyniku czego, przez co i inne.

Aby utrwalić zdobytą wiedzę, proponuję krótkie ćwiczenie. Przeanalizuj poniższe zdania i zastąp w nich niepoprawne użycie dzięki czemu bardziej odpowiednią konstrukcją:

1. Nieodpowiedzialne zachowanie doprowadziło do pożaru, dzięki czemu spłonęło kilka budynków.
2. Zbyt duża prędkość była przyczyną wypadku, dzięki czemu kilka osób odniosło poważne obrażenia.
3. Zaniedbania w konserwacji spowodowały awarię, dzięki czemu produkcja została wstrzymana.
4. Brak wystarczających środków na edukację przyczynił się do wzrostu przestępczości, dzięki czemu społeczeństwo ponosi wysokie koszty.

Pamiętajmy, że dbałość o język to dbałość o precyzję komunikacji i szacunek dla odbiorcy. Wybierając odpowiednie sformułowania, unikamy nieporozumień i budujemy pozytywny wizerunek osoby świadomej językowo. Oby dzięki temu, nasza polszczyzna stawała się coraz piękniejsza i bardziej zrozumiała!

Tabela porównawcza: Poprawne i niepoprawne użycie dzięki czemu