Się w bezosobnikach: Jak konstruować zdania bezosobowe, aby uniknąć błędów?
Konstrukcje bezosobowe z partykułą się stanowią fascynujący, choć często sprawiający kłopoty element polskiej gramatyki. Dlaczego fascynujący? Bo pokazują, jak język radzi sobie z sytuacjami, gdy nie chcemy (lub nie możemy) wskazać konkretnego wykonawcy czynności. Dlaczego sprawiający kłopoty? Bo łatwo tu o błędy, zwłaszcza w odmianie czasowników i ustaleniu związku zgody. Ale spokojnie, razem spróbujemy te zawiłości rozplątać.
Czym jest bezosobnik i po co nam się?
Zacznijmy od podstaw. Zdanie bezosobowe, jak sama nazwa wskazuje, to takie, w którym nie występuje podmiot. Inaczej mówiąc, nie wiemy, kto lub co wykonuje daną czynność. W języku polskim, aby wyrazić taką bezosobowość, często korzystamy z partykuły się. Partykuła ta pełni tutaj funkcję wskaźnika, że czynność odbywa się sama, niejako bez konkretnego sprawcy. Przykład? Pięknie się śpiewało – nie mówimy, kto śpiewał, tylko że śpiewanie w ogóle miało miejsce i było przyjemne.
Co ważne, się w bezosobnikach to *nie* zaimek zwrotny. Zaimek zwrotny odnosi się do podmiotu zdania (np. Myję się – ja myję samego siebie). W bezosobniku podmiotu brak, więc się pełni inną rolę – sygnalizuje bezosobowość. To kluczowe rozróżnienie, o którym warto pamiętać. O relacji między zaimkiem zwrotnym a partykułą się piszemy szerzej w artykule głównym, ale tutaj skupiamy się na konstrukcji bezosobowej.
Zastosowanie bezosobników jest szerokie. Używamy ich, gdy chcemy wyrazić ogólne opinie, zasady, zalecenia, czy też opisywać sytuacje, w których wykonawca czynności jest nieistotny lub nieznany. Pomyślcie: W tym kraju dobrze się zarabia albo Na nartach jeździ się ostrożnie.
Krok po kroku: Jak tworzyć poprawne bezosobniki z się?
Oto krótka instrukcja, jak uniknąć najczęstszych błędów:
- Ustal, czy na pewno chcesz wyrazić bezosobowość. Może jednak warto wskazać konkretnego wykonawcę czynności? Czasami konstrukcja osobowa brzmi naturalniej i jest bardziej precyzyjna.
- Wybierz odpowiedni czasownik. Najczęściej używamy czasowników nieprzechodnich (czyli takich, które nie wymagają dopełnienia w bierniku), np. spacerować, spać, pracować, rozmawiać. Możemy też używać czasowników przechodnich, ale wtedy muszą one być użyte w stronie biernej. O stronie biernej za chwilę.
- Odpowiednio odmień czasownik. W czasie przeszłym, forma czasownika musi być w rodzaju nijakim liczby pojedynczej. Dlatego mówimy: Dobrze się spało, a nie Dobrze się spałem/spałam. W czasie teraźniejszym i przyszłym czasownik odmieniamy w trzeciej osobie liczby pojedynczej: Dobrze się śpi, Będzie się dobrze spało.
- Uważaj na związki zgody. To chyba najczęstszy powód błędów! Jeśli w zdaniu występuje rzeczownik w mianowniku, to on pełni funkcję podmiotu, a zdanie przestaje być bezosobowe. Wtedy czasownik musi się z nim zgadzać pod względem liczby, rodzaju i osoby.
Strona bierna z się – pułapki i zasady
Wspomniałem o stronie biernej. To kolejna możliwość wykorzystania się w konstrukcjach bezosobowych. Strona bierna z się tworzona jest, gdy chcemy wyrazić, że coś jest wykonywane na czymś lub na kimś, ale nie wskazujemy wykonawcy. Na przykład: Tutaj się buduje domy.
Tutaj pojawia się kolejna pułapka. Rzeczownik, który w zdaniu w stronie czynnej byłby dopełnieniem (np. Budują domy), w stronie biernej z się staje się podmiotem w mianowniku. I to właśnie z tym podmiotem musi się zgadzać czasownik! Zatem: Buduje się dom (jeden dom), ale Buduje się domy (wiele domów). Błędem byłoby powiedzieć Buduje się domy w sensie 'wiele domów jest budowanych’.
Użycie strony biernej z się może być stylistycznie niezręczne, szczególnie gdy w zdaniu występuje wiele rzeczowników. Czasami lepiej jest wtedy użyć tradycyjnej strony biernej z czasownikiem być (np. Domy są budowane).
Przykłady poprawne i niepoprawne – tabela porównawcza
Aby utrwalić wiedzę, przyjrzyjmy się kilku przykładom:
| Poprawnie | Niepoprawnie | Komentarz |
|---|---|---|
| Dobrze się czyta książki w fotelu. | Dobrze się czytają książki w fotelu. | Czasownik czyta musi zgadzać się z rzeczownikiem książki (liczba mnoga). |
| W kinie ogląda się filmy. | W kinie ogląda się film. | Analogicznie: liczba mnoga (filmy). |
| Latem chętnie pływa się w jeziorze. | Latem chętnie pływam się w jeziorze. | Czasownik w formie bezosobowej, rodzaj nijaki. |
| W górach wędrowało się przyjemnie. | W górach wędrowałem się przyjemnie. | Jak wyżej. |
| Mówi się, że… | Mówi się, że ja… | Się nie odnosi się do żadnego podmiotu osobowego. |
Sprawdź swoją wiedzę! Mały quiz
Na koniec, sprawdźmy, czy wszystko jest jasne. Wybierz poprawne zdanie:
- A) W tym sklepie sprzedaje się świeże bułki. B) W tym sklepie sprzedają się świeże bułki.
- A) Dobrze mi się pracowało. B) Dobrze się mi pracowało.
- A) Zimą jeździ się na nartach. B) Zimą jeździ się narty.
(Odpowiedzi: 1B, 2A, 3A)
i zaproszenie do dalszej eksploracji
Konstrukcje bezosobowe z się mogą wydawać się skomplikowane, ale z odrobiną uwagi i praktyki można je opanować. Pamiętajcie o rozróżnieniu partykuły się od zaimka zwrotnego, o odmianie czasowników w rodzaju nijakim oraz o związkach zgody. Zachęcam do dalszego zgłębiania tajników polskiej gramatyki, a w szczególności do zapoznania się z naszym artykułem głównym, który szerzej omawia rolę się w języku polskim. Język to fascynująca przygoda, a poprawne posługiwanie się nim to klucz do jasnej i skutecznej komunikacji.
Czy to było pomocne??
0 / 0